Oμιλία του Φιλίππου Β. Μπεκύρου που έγινε την Τρίτη 13/8/2015 στον Πραστό, στα πλαίσια των εκδηλώσεων της ενορίας των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Πραστού σε ανάμνηση της πυρπόλησης της Μητρόπολης. Η φωτογραφία της Αρτωκοστάς προσφέρθηκε από τον Φίλιππο Μπεκύρο από το προσωπικό του αρχείο και τυπώθηκε δωρεάν σε 100 αντίτυπα από τον Ιωάννη Π. Προβατάρη ιδιοκτήτη του καταστήματος ΓΕΡΜΑΝΟΣ Άστρους Κάθε χρόνο η φορητή Εικόνα της Παναγίας της πυρπολημένης Μητρόπολης του αγαπημένου μας Πραστού επιστρέφει με τιμές και μένει μια εβδομάδα στο παλιό της σπίτι κάτω από τα αστέρια. Επιστρέφει γιατί οι παππούδες μας εκείνον τον ζοφερό Ιούλιο του 1826, δεν την άφησαν στα χέρια των εκδικητικών ισλαμικών ορδών του Σουλτάνου που οδηγούσε ο Ιμπραήμ. Έτσι υπάρχει και αναμένει σιωπηλή, πότε εμείς οι απόγονοι των Πραστιωτών, είτε μένουμε στ’ Αγιελήδι, είτε στα Αγιανδρίτικα καλύβια είτε στον Πραστέ, να κινήσουμε γη και ουρανό να της δώσουμε πίσω το σπίτι της. Όμως υπάρχει και μια άλλη Εικόνα που παραμένει ξενιτεμένη σε φιλόξενα μεν αλλά στην ουσία ξένα και αδιάφορα χέρια πια. Είναι η Παναγία που όταν έχασε το μεγαλοπρεπές σπίτι της στην ένδοξη Σπάρτη (Λακεδαίμονα) παρουσιάστηκε στην ταπεινή κορασίδα που έβοσκε τα ζωντανά της στην τοποθεσία που τώρα λέγεται Κάτω Παναγία του Πραστού. Είναι η περίφημη Αρτωκοστά, το καμάρι όλων των Τσακώνων. Εκεί δίπλα στο γάργαρο νερό της πηγής την είδε η ταπεινή τσοπανοπούλα. Γιατί και ο υιός της σε ταπεινούς ανθρώπους, τους βοσκούς της Βηθλεέμ παρουσιάστηκε και όχι στους ισχυρούς κάθε καιρού.

«Μ(ῆτε)ρ Θ(εο)ῦ Παντάνακτος φρούρει καὶ σκέπε ἄνακτας, δεσπότας τε Παλαιολόγους ἐμμελῶς ὁρίσαντα(ς) μεταγενέσθαι Σῆς εἰκόνος κόσμησιν τῆς Παναχράντου» «Μνήσθητι καὶ τοῦ δούλου Σου ἱεράρχου Θεοδούλου ἀρχιμανδρίτου τοῦ συνεργήσαντος δι ‘ ἐξόδου τῆς ἁγίας Σου μονῆς. Βοήθει καὶ πάντας τοὺς συνεργήσαντας.» Εδώ τώρα αρχίζουν οι δυσκολίες χρονολόγησης της εσθήτας και των 3 πλακών. Για τον λόγο αυτό πρέπει να αναφέρω το γενεαλογικό δένδρο των Καντακουζηνών και την σχέση τους με τον Μυστρά.

Στην Μαρκιανή βιβλιοθήκη της Βενετίας υπάρχουν μερικά αντίτυπα Χρονικών (Relazione) του 1664 που ιστορούν την προέλευση της Εικόνας. Δυστυχώς τα αντίτυπα αυτά είναι δύσκολο να τα δει κανείς. Υπάρχουν όμως τα Χρονικά που εξεδόθησαν αργότερα και είναι σχεδόν αντίγραφα, το επόμενο του προηγούμενου, με μικρά συμπληρώματα. Έτσι οι πληροφορίες που έχουμε για την Εικόνα προέρχονται από το Relazione του 1758, του 1810 και του βιβλίου του Leonardo Perosa 1882, και ελάχιστα στοιχεία έχουμε από τον ιστορικό και οδηγό τέχνης του 1956. Το βιβλίο του Perosa μάλιστα που έχω την τύχη να έχω ένα αντίτυπο περιέχει και την μοναδική φωτογραφία του 1882 της εικόνας και μάλιστα επιχρωματισμένης.

Συνοπτικά παραθέτω περίληψη των Relazione με σχόλια δικά μου. Οι Ιταλοί ξεκινούν την ιστόρηση της Εικόνας από την ένδοξη πόλη της Σπάρτης. Η Σπάρτη που όπως αναφέρουν είχε πάρει τους νόμους της από τον Σοφό Λυκούργο και ήταν το καμάρι των παγανιστών. Στην Σπάρτη που ήταν η έδρα του επισκόπου πολύ πριν αναδειχθεί η Μονεμβασία και ο Μυστράς, υπήρχε μεγαλοπρεπής καθεδρικός ναός της Θεοτόκου επονομαζόμενης Αρτωκοστάς. Στον ναό αυτό οι πιστοί συνέρρεαν από όλον τον Μωριά και γινόταν μεγάλο πανηγύρι το 15Αυγουστο. Είχε γίνει διάσημη για τα θαύματα που έκανε. Εκεί ήταν η ένδοξη Εικόνα, μέχρι που κάπου ανάμεσα στο 8 ο και 9 ο αιώνα κάτι συνέβη και η πόλη εγκαταλείφτηκε. Αυτό όμως δεν είναι σωστό γιατί γνωρίζουμε πως η Σπάρτη ή αλλιώς Λακεδαίμονα όπως είχε μετονομαστεί ήταν μια ισχυρή πόλη, με τείχη και κάστρο. Μάλιστα ο Λέων Χαμάρετος την παρέδωσε στους Φράγκους το 1210 μετά από αντίσταση 5 ημερών. Η πόλη παρέμεινε στους Φράγκους μέχρι το 1263, οπότε περιήλθε ξανά σε ελληνική κατοχή. Γνωρίζουμε μόνο ότι ο Όσιος Νίκων ο Μετανοείτε έφτιαξε τρεις μεγάλους ναούς στην Σπάρτη (Λακεδαίμονα) 1.Του Χριστού 2.Της Θεοτόκου 3.Της Αγίας Κυριακής. Αλλά ο Νικών έζησε τον 10 αιώνα μ.Χ. Το πιο πιθανό η Εικόνα να ήταν σε κάποιον από αυτούς τους ναούς. Δυστυχώς η καταστροφή της Σπάρτης ήταν τέτοια που μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί ίχνος από αυτούς τους ναούς. Η Εικόνα όμως μαζί με την Σπάρτη χάθηκε. Πιθανόν στην καταστροφή να συνετέλεσαν οι φοβεροί Εζερίτες και Μηλιγγοί, σλαβικά φύλα που κατοικούσαν στον Ταΰγετο. Η Σπάρτη είχε ήδη υποστεί μια λεηλασία και καταστροφή από τον Αλάριχο το 396 μ.Χ. αλλά ανέκαμψε και η πόλη υπήρξε ισχυρό οικονομικό κέντρο με βιοτεχνίες κλωστοϋφαντουργίας, μεταξιού, μεταλλοτεχνίας αργυροχρυσοχοΐας, με ισχυρή εβραϊκή κοινότητα. Πως και γιατί κατεστράφη μια τόσο ισχυρή πόλη; ΟΙ τελευταίοι κάτοικοί της που λεγόταν Λακεδαιμονία θα την εγκαταλείψουν για την ασφαλέστερη Μονεμβασία και Μυστρά το πιο πιθανόν κατόπιν κάποιας φοβερής επιδρομής των Σλάβων. Δεν υπάρχει καμιά αρχαιολογική τεκμηρίωση για μεγαλοπρεπή ναό στον Μυστρά με την επωνυμία Αρτωκοστά. Είναι απλά μια παράδοση που κατέγραψαν οι Ιταλοί. Εξάλλου η Κάτω Παναγία είναι πολύ προγενέστερη από τα κτίσματα του Μυστρά. Η Εικόνα όμως δεν θα χαθεί βρέθηκε αργότερα, πότε; δεν γνωρίζουμε ακριβώς, πάντως βρέθηκε στην περιοχή της «Τσακωνιάς». Δηλαδή στον Πραστό και συγκεκριμένα στο ρέμα που υπάρχει το παλαιό μοναστήρι «Κάτω Παναγία» και η τούρκικη βρύση. Η Παναγία παρουσιάζεται σε ταπεινούς ανθρώπους: Η Εικόνα θα βρεθεί ! Εκεί κοντά σε μια πηγή που ανέβλυζε πεντακάθαρο γάργαρο νερό μια μικρή βοσκοπούλα είδε μια φωτεινή άλω να εκπέμπεται. Πλησιάζοντας είδε την Εικόνα να την περιτριγυρίζουν Άγγελοι. Αυτό το φως που εξέπεμπε η Εικόνα ήταν τόσο έντονο που φαινόταν και την ημέρα και το είδαν και οι δικοί της και όλοι οι γείτονες τσοπάνηδες. Αμέσως η φήμη της εξαπλώθηκε σε όλον τον Μωριά και έρχονταν πιστοί από παντού για να πάρουν την ευλογία της. Όπως συμβαίνει πάντα αυτό στάθηκε αφορμή να κτιστεί ναός και εν συνεχεία μοναστήρι που θα στεγάσει την Εικόνα. Δεν είναι απόλυτα εξακριβωμένο αν αυτό το μοναστήρι είναι η Κάτω Παναγία, ή αν η εικόνα βρισκόταν πιο πάνω σε κάποια σκήτη. Κάθε Αύγουστο όμως πλήθη κόσμου έρχονταν να δουν το φως της Εικόνας και να ζητήσουν χάρες από την Παναγία. Μέχρι εδώ η Εικόνα είναι σε ελληνικά χέρια. Από εδώ και πέρα το Χρονικό τεχνηέντως προσπαθεί να δικαιολογήσει την αρπαγή της Εικόνας και την μεταφορά της στην Ιταλία ως πράξη σωτηρίας της. Σεισμός, Λοιμός, Καταποντισμός, Φωτιά, εισβολή απίστων Σαρακηνών, δεν γνωρίζουμε την αιτία της καταστροφής της Κάτω Παναγίας. Το Χρονικό λέει πως ο άπιστος ο Τούρκος ήρθε να διώξει τον καλό και ευσεβή χριστιανό τον Δεσπότη του Μυστρά και κάνει δυστυχισμένους του χριστιανούς, καίγοντας το Μοναστήρι και την Εικόνα. Το Χρονικό συνεχίζει πως την Εικόνα την έσωσε από αφανισμό ο Πρωτοστράτορας του Μυστρά όταν στην Πελοπόννησο εισέβαλαν άπιστοι. Το αξίωμα αυτό ήταν το δεύτερο μετά του Δεσπότη του Μυστρά. Φαίνεται πως η Εικόνα μεταφέρθηκε στον Ναύπλιο για να σωθεί, αν πραγματικά κατεστράφη η Μονή της κάτω Παναγίας. Ο Πρωτοστράτορας ήταν ο αρχηγός του στρατού. Αυτός μετέφερε την Εικόνα στο νησάκι του Αγίου Θεοδώρου στο Ναύπλιο. Το γνωστό μας Μπούρτζι όπως το έλεγαν οι Ενετοί. Η Εικόνα έμεινε εκεί κάμποσα χρόνια και γιόρταζε το 15Αυγουστο. Η Εικόνα όμως έφυγε από μόνη της και βρέθηκε στον ναό των Αγίων Αποστόλων, όπου έμεινε μέχρι την παράδοση της πόλης του Ναυπλίου. Δυστυχώς το 1540 κατ’ άλλους το 1541 μετά από σκληρές διαπραγματεύσεις επί Πάπα Παύλου του Γ΄, Πατριάρχου Βενετίας Girolamo Querini και Δόγη της Βενετίας Πέτρου Λάνδου, οι διαπραγματευτές Lorenzo Gritti (υιός του Δόγη), Tomaso Contarini και Luigi Badrero υπογράφουν την παράδοση της πόλης. Έτσι την 25 Νοεμβρίου 1540 ο Κασήμ Μπέης εισέρχεται στην πόλη. Το Χρονικό συνεχίζει: Ο τότε Προνοητής του Ναυπλίου θυμήθηκε την Εικόνα και προτού παραδώσει τα κλειδιά της πόλης στον Κασήμ Μπέη, πήρε την εικόνα σπίτι του για να την φυλάξει και με πρώτη ευκαιρία να την στείλει στην Βενετία. Στην Βενετία υπήρχε ένα μικρό και φτωχό Μοναστήρι που ήταν αφιερωμένο στον Άγιο Ρόκκο και Αγία Μαργαρίτα. Στην Ιταλία τότε είχε πέσει λιμός (πείνα), Το Αυγουστινιανό αυτό μοναστήρι δυστυχούσε, οι καλόγριες πεινούσαν. Οι μοναχές προσεύχονταν στην Παναγία να τις σώσει. Εκεί μόναζε η αδελφή Κασσάνδρα που ήταν αδελφή του Προνοητή του Ναυπλίου. Ο Francesco Barbaro αυτό ήταν το όνομά του προνοητή είχε γράψει στην αδελφή του πόσο μεγάλη ήταν η δυστυχία του γιατί έπρεπε να παραδώσει την Αγία Πόλη του Ναυπλίου στους σκύλους (Τούρκους) και πως με την πρώτη ευκαιρία θα της έστελνε την θαυματουργή Εικόνα. Και αυτό έκανε την έστειλε με έναν πιστό φίλο του τον Marco Antonio Aguiscolo. Οι μοναχές υποδέχτηκαν την Εικόνα με δάκρυα στα μάτια, κάλεσαν τον εφημέριο της διπλανής εκκλησίας του Αγίου Σαμουήλ και κάνανε Λειτουργία. Το μοναστήρι από τότε άρχισε να ακμάζει. Μετά τον πρώτο χρόνο από την άφιξή της εκεί το άγιο φως που εξέπεμπε στον Πραστό η Εικόνα άρχισε να φωτίζει πάλι, και η Παναγία έκανε πολλά θαύματα σε όσους είχαν πίστη αληθινή. Θα σας αναφέρω μερικά από αυτά: Στο μοναστήρι η αδελφή Rafaela Scaramela ήταν ετοιμοθάνατη σε shock. Απευθύνθηκε στην Ηγουμένη για να ζητήσει την βοήθεια της Παναγίας, η Ηγουμένη της πήγε τη Αγία Εικόνα και μόλις προσευχήθηκε έγινε αμέσως καλά. Άλλο θαύμα: Η Serafica Buontempo ήταν παράλυτη και χρόνια κατάκοιτος ζήτησε την Χάρι της Αρτωκοστάς και έγινε αμέσως καλά και περπάτησε. Μετά από αυτά τα θαύματα κατασκευάστηκε μαρμάρινο εικονοστάσι μέσα στον ναό και έγιναν μεγάλες γιορτές με όλον τον λαό, τον κλήρο και τον Πατριάρχη της Βενετίας Lorenzo Priuli. Το ημερολόγιο έγραφε 11 Ιουλίου 1597. Το εικονοστάσι αυτό υπάρχει και σήμερα αλλά δεν φιλοξενεί την Αρτωκοστά πια. Άλλο θαύμα: ο υιός ενός αριστοκράτη της Βενετίας ονόματι Tiepolo ( η οικογένεια αυτή είχε δώσει και τον δόγη Λορενζο Τιεπόλο το 1268-1275) είχε σπαστική παράλυση και ήταν άλαλος, προσευχήθηκε στην Εικόνα και αμέσως σηκώθηκε και άρχισε να μιλά. Συνεχίζω τον Φεβρουάριο του 1743, ξέσπασε μεγάλη πυρκαγιά, το μοναστήρι κινδύνευε να καεί, οι φλόγες από τα διπλανά κτήρια έμπαιναν από τα παράθυρα. Τότε οι αδελφές πήραν την Εικόνα και έσπρωξαν τις φλόγες έξω από το παράθυρα βάζοντας μπροστά την Εικόνα, έτσι ενώ κάηκε όλη η περιοχή το Μοναστήρι έμεινε ανέπαφο. Και ό λαός πάλι ευχαρίστησε με λειτουργίες την Χάρι της Παναγίας. Το ίδιο έγινε και την πρώτη Κυριακή του Οκτωβρίου του 1747 πάλι πυρκαγιά απείλησε από το παρακείμενο Θέατρο του Αγίου Σαμουήλ. Και εδώ η Εικόνα έσωσε πάλι το Μοναστήρι. Όμως η Αρτωκοστά δεν θα ησυχάσει πάλι θα αλλάξει τόπο. Το 1807 η Γαληνότατη Δημοκρατία της Βενετίας θα υποδουλωθεί στα στρατεύματα του Ναπολέοντα. Έτσι η Εικόνα θα παραδοθεί στον διπλανό ναό του Αγίου Σαμουήλ όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα. Το Μοναστήρι των Άγιων Ρόκκο και Μαργαρίτας θα κλείσει κατά διαταγή των Γάλλων κατακτητών και το 1810 θα μετατραπεί σε μουσική ακαδημία γνωστή ως Istituto Ciliota. Τώρα είναι 5στερο ξενοδοχείο. Όσο υπήρχε η ευσέβεια στην πόλη του Αγίου Θεοδώρου και του Ευαγγελιστή Μάρκου η Αρτωκοστά συνέχιζε να αναβλύζει το ίδιο φως που είδε η ταπεινή Τσακώνα στην Κάτω Παναγία και να κάνει θαύματα. Εδώ τελειώνει η ιστορία μιας ένδοξης και Άγιας Εικόνας που κάποτε θέλησε να εγκατασταθεί στα Άγια χώματα του Πραστού. Αλλά άπιστοι Σαρακηνοί αλλά και κακεντρεχείς χριστιανοί αδελφοί μας την ανάγκασαν να ξενιτευτεί. Σε ένα μέρος που την τίμησαν και την αγάπησαν σαν να ήταν δική τους. Τώρα αυτή πόλη δεν ανήκει στον Άγιο Θεόδωρο και Ευαγγελιστή Μάρκο ανήκει στον Μαμωνά στον θεό του χρήματος και του τουρισμού. Για να αναβλύσει ξανά το Άγιο φως της πρέπει να ξαναγυρίσει στον Πραστό. Φίλιππος Μπεκύρος εκ Λεωνιδίου Πραστού.